Matriarcas de Guadi Galego: Unha polémica para repensarnos

guadiMATRIARCAS DE GUADI GALEGO: UNHA POLÉMICA PARA REPENSARNOS

Isabel González Avión

Hai uns meses, unha das mellores cantoras do noso panorama musical sacou o seu segundo disco. “Lúas de outubro e agosto” é un fermoso traballo, como todos os que están tocados polo talento e a personalidade de Guadi Galego, froito do actual momento artístico e vital da autora. Está formado por 10 temas, dos cales sete son da autoría de Guadi. Estes teñen en común o protagonismo da expresión intimista onde atopamos diálogos entre o eu e o ti. Os diálogos adoptan distintos tons. “Mergullei” e “Norte do norte” falan do encontro luminoso entre dúas persoas (“Agora somos eu e ti, gardamos toda aquela luz.”; “Mirei ao norte do norte buscándote a ti. Non quero ser un descarte, senón a luz do candil”). “Sentir” é un canto de amor abraiado polo fillo que transforma o vivir. Tamén en “Pernoctei”, tema adicado a Lúa Awel, atopamos a expresión amorosa por unha criatura. A carón deles temos “Aromas de terra”, que constitúe unha homenaxe ás mulleres que cantan canda a autora, “esas mulleres fortes, esas mulleres lindas que aman e son amadas”.

Porén, o tema máis notábel é “Matriarcas”. A autora subliña esta importancia facendo o primeiro vídeo do disco sobre el. A simplicidade do traballo visual agocha unha mensaxe moi clara por parte de Guadi Galego. A súa música e os seus versos son compartidos por unha pluralidade de mulleres. Nos agradecementos do disco destaca en amarelo sobre negro “A todas as mulleres que me gardan, que son tantas e tan distintas”. Dalgún xeito, o vídeo é a plasmación plástica desa gratitude. De feito, as mulleres que aparecen nel son de diferentes idades, procedencias e ocupacións. Hai nenas e maiores; hai arquitectas e mestras, hainas músicas; hainas que son nais e que non o son… O concepto remítenos ao vídeo que hai anos fixeran as Faltriqueiras para o tema “Corpiño xeitoso” no que participaran as mulleres das súas familias.

Non é a primeira vez que Guadi Galego expresa e fai visíbel a vindicación das mulleres nas letras das súas cancións. Por exemplo, o segundo corte do disco Espido é “Santa Muller” “sen rei nen rosario. Sinte a túa pel ese é o teu relicario. […] Escóitate a ti que es a razón”. Tamén amosa unha constante querenza pola colaboración con outras mulleres autoras e cantoras. Participou no proxecto colectivo “Son delas” e mantivo unha permanente relación con outras notables artistas. Foi quen de confluír con outra fortísma personalidade musical, Ugia Pedreira, nun proxecto claramente feminino como “Nordestin@s”. Como compositora hai que destacar en colaboración con Uxía “Pena Gabeira”, para o disco Danza das areas e “Amar a mares” para Espido; en colaboración con Ugia Pedreira, tamén para ese disco, “Soñarei” e as adaptacións de varios temas de “Nordestin@s”. En Benzón, o seu primeiro disco en solitario, interpreta temas de Uxía, Ugia Pedreira e de Rosa Bugallo. Neste sentido, non podemos deixar atrás a faceta de intérprete dos versos de Rosalía de Castro, tanto no proxecto Rosalía 21 coma no traballo de “aCadaCanto” A rosa d’Adina.

Matriarcas” tivo unha grande acollida ao tempo que provocou unha intensa polémica sobre a maternidade. Helena Miguélez Carballeira chama a atención sobre o que entende como unha exaltación das mulleres en tanto que nais, do seu papel de alimentadoras e coidadoras de crianzas, na imaxe que transmite o vídeo. Para esta pensadora a canción “malia inserir palabras tiradas do vocabulario da loita política («barricadas», «activismo», «resistencia»), o ambiente para se desenvolver como «matriarcas» fica xunguido ao do traballo doméstico e dos coidados”. “O modelo de maternidade galega conmemorado na canción acaba ofrecendo, con predisposición e de balde, a solución á cuadratura do círculo do patriarcado”. Estas palabras poden ter sentido se nos remitimos a algúns dos breves, e en moitos casos superficiais, comentarios das redes sociais, tamén a algúns medios de comunicación que falan de matriarcado galego dun xeito tan lixeiro como incongruente. Non queremos traer aquí (non é o motivo central desta reflexión) as referencias aos estudos antropolóxicos que negan rotundamente a existencia de tal matriarcado. A pesar do enorme protagonismo das mulleres na sociedade galega, sería unha impresionante falsidade negar a opresión que padeceron secularmente e seguimos a padecer na actualidade. Mais non atopamos na letra de “Matriarcas” nin unha negación do patriarcado, nin unha exaltación da muller reducida ao papel de coidadora e alimentadora nun contexto doméstico. Son máis ben as proxeccións e os preconceptos sobre a maternidade as que converten o traballo de Guadi Galego nunha ou noutra cousa.

En realidade, a canción é unha composición de tres estrofas nas que existe un pequeno avance argumental ou argumentativo. A primeira estrofa está inserida na crítica a unha concepción masculinista, androcéntrica, da historia. “Comezan as historias con homes encumados. / Rematan sempre todas con mulleres que os salvaron”. Chegadas aquí, é inevitábel referírmonos ao poema “Camiñan descalzas polas rochas” de Ana Romaní. As mulleres “tecen tesouros de auga cada noite / contra a Historia. / Elas, que saben que o efémero permanece”. Segundo a poeta, a Historia, cunha grafía tan estática como a da letra h maiúscula, representa unha visión inmobilista, que crea e perpetúa un discurso onde o importante son os grandes feitos, os grandes homes, as grandes guerras. Mais as mulleres escribiron e escriben unha historia “líquida”, unha historia sen letras maiúsculas, mais esencial para que a humanidade saia adiante, e constrúen día a día a sociedade con acenos, con feitos e traballos cuxos resultados, na meirande parte dos casos, son efémeros ou invisíbeis.

Na segunda estrofa de “Matriarcas” emerxe esa figura, sitúase no discurso histórico. “E nós pouquiño a pouco ímonos situando, / construíndo barricadas no país dos alalás.” Ben certo é que a continuación canta “E nós cousa por cousa sen podernos despistar”, que leva a Helena Miguélez a afirmar que se “celebra a imaxe da nai por natureza solícita e esmerada, á cal non lle están permitidos o erro ou un intre de desatención”. Nós non atopamos tal exaltación, senón máis ben un retrato vivencial da propia autora e de moitas outras mulleres, nais ou non, con vidas marcadas por múltiples esixencias que as obrigan a dar o 100% de si mesmas a cada momento. Este retrato constitúe unha nidia denuncia.

Na última estrofa aparece a referencia ás “matriarcas do país dun tal Breogán”. É evidente que non hai unha reivindicación dun pasado celta, nin unha homenaxe a Pondal. Ben ao contrario, o uso do adxectivo indefinido tal propón un distanciamento claro dun discurso histórico androcéntrico, da idea de Galiza como a nación formada polos descencentes dun “patriarca”. Esta pequena palabra “tal” representa un cuestionamento do carácter patriarcal do noso himno. Noutro contexto textual podería caber algunha dúbida, mais neste é demasiado transparente. Din Laura Arjonilla e Ximena González nun artigo publicado en contrapoder.info que unha obra artística admite diversas interpretacións. Non queremos negarlles a razón niso, aínda que nalgúns casos as interpretacións sexan demasiado forzadas. Coincidimos con elas na análise que fan de “Matriarcas” cando sinalan que “a letra eríxenos ás mulleres en “brillantes activistas da vida cotiá”. Esa vida cotiá que podemos intuír nunha lectura máis sosegada non é necesariamente a doméstica. A vida cotiá das mulleres galegas discorre en múltiples escenarios. Por que entender que só se centra na casa cando no vídeo aparecen mulleres en moi diferentes actitudes? Que ollada nos fai situalas a todas no ámbito doméstico? Vida cotiá é aleitar unha crianza, mais tamén é asistir a unha asemblea de traballadoras”.

Tampouco temos dúbida de que o uso que fai Guadi Galego da palabra “Matriarcas” é literario e non antropolóxico ou político. O que si fica claro despois desta polémica é que a maternidade pode ser analizada desde diferentes ópticas e dá lugar a moitas e confrontadas opinións.

Parir non é o destino da muller”, “Nós parimos. Nós decidimos”. Estes son vellos lemas, postos de actualidade pola loita que os movementos feministas tiveron que afrontar para frear a abraiantemente reaccionaria lei que os sectores máis integristas da sociedade quixeron impoñer hai ben pouco. Son lemas que fan referencia á soberanía da muller sobre o seu propio corpo, non só no que atinxe á decisión de abortar, senón á decisión de parir e de cando e como facelo.

É unha verdade transparente que o poder das mulleres sobre os nosos propios corpos é algo que o patriarcado quixo e quere seguir anulando. Entre as máis fortes imposicións sobre as mulleres atópanse as que atinxen ao corpo (o impedimento do goce sexual, a mutilación xenital, os modelos estéticos que conducen á anorexia ou a intervencións cirúrxicas perigosas e absurdas, etc, etc.). Tamén o parto e a crianza están suxeitos a un poder masculino (a pesar da recente feminización da profesión médica) e minorizador das mulleres. Ben é certo que o momento do parto pode ser perigoso e mortal para a nai ou a criatura. O temor que isto provoca ten levado a unha medicalización dun feito en que a persoa que pare pasa de ser protagonista a ser “paciente”.

Despois dunha campaña xeralizada de rexeitamento ao aleitamento materno e imposición médica do aleitamento artificial (calquera atranco na lactancia era unha boa escusa para incrementar a clientela das multinacionais alimentarias) viñeron os movementos a prol de dar a teta. Hoxe xorden de novo as críticas por considerar que o fomento desta práctica constitúe un enésimo intento de reducir a muller á súa bioloxía, pechala na prisión da súa natureza.

Habería que reflexionar sobre ese concepto nefasto da natureza. As mulleres nin estamos máis perto nin máis lonxe da natureza cós homes, nin afastarnos da natureza e dependermos da mercadoría nos fai máis libres. A decisión sobre o aleitamento materno, artificial ou combinado debe ser tomada polas persoas implicadas na crianza do bebé e cada quen ten argumentos e circunstancias explicativas para a súa decisión.

As persoas que vivimos as dúas experiencias sabemos que é máis cómodo e dá moita máis liberdade e autonomía á nai (dos leites en po e as multinacionais da alimentación, dos microondas, cociñas de gas, eléctricas, dos quentabiberóns, etc, etc.) a lactancia materna. A artificial permite a separación entre a nai e o bebé por uns períodos dilatados de tempo e a implicación doutras persoas nun dos aspectos do coidado das criaturas. De todos xeitos, non esquezamos que hai moitas outras experiencias íntimas como arrolar, bañar, mimar, que poden ser protagonizadas por calquera persoa do entorno da criatura e que lle concederán igualmente o apego e a satisfacción que pode producir o aleitamento. O caso é que a crianza é moito máis que dar a teta.

O progreso técnico ten levado á humanidade a pensar que a natureza é unha tiranía contra a que loitar e que os seus procesos poden ser burlados con éxito con tal de termos o diñeiro que se precisa para custear tratamentos, intervencións, etc. Tampouco a maternidade deu fuxido desta mentalidade. Así, o capitalismo ofrécelle ás traballadoras máis brillantes das máis grandes compañías de Silicon Valley unha maternidade serodia como premio aos moitos anos de servizo. Xa non terán que ser todas elas as “vestais” (e eles os “eunucos”) do capitalismo… Así, todo se medicaliza: a infancia, a madurez, a vellez. Para cada momento hai fármacos e tratamentos que contrarrestan os procesos naturais. Pode que haxa quen vexa en todo isto liberdade. Pero habería que preguntarse se tamén se pode reivindicar a liberdade de brincarmos cando crianzas, criar ás nosas fillas e fillos cando as forzas físicas e psíquicas son abondosas ou gozar dunha sexualidade menos impetuosa ao chegar a certa idade.

Outro aspecto sobre o que tamén conviña reflexionar é sobre o feito de que, de igual modo que hai moitísimas persoas que non deciden dunha maneira consciente e libre sobre a súa maternidade ou paternidade, existen outras moitas que tampouco son soberanas para decidir non ser nais e pais. Moitas veces son as circunstancias da vida, as tiranías laborais as que se encargan de tomar esas decisións. Ben é verdade que aínda existe na sociedade a idea de que unha muller que non é nai non ten o peso e a madurez que dá a vivencia da maternidade. Así mesmo, non desapareceu completamente a opinión de que unha vida sen fillas e fillos é unha existencia incompleta, sobre todo para as mulleres. Pero tamén pesa sobre algúns sectores a idea de que ser nai é un atraso e obriga ás mulleres a renunciar á súa dimensión pública e centrarse na súa vida privada. E xa vai chegando o tempo de deixar de minusvalorar o doméstico. Unha humanidade máis igualitaria e solidaria ten que poñer en valor o coidado das demais persoas e o traballo do fogar. Seguir a menosprezar esas ocupacións é seguir a perpetuar desigualdades e inxustizas.

Igualmente cómpre dignificar a maternidade e tamén a paternidade. Sería fermoso que o mariscador a flote, o optometrista, o patrón de baixura, o economista de xestoría, o profesor de percusión no Conservatorio Superior, o director de instituto e, por suposto, o desempregado que cociñan cada día para as súas fillas, para os seus fillos, que fan a compra a cotío, que percorren centos de quilómetros en tren e deixan nel un cuarto do seu salario para poder bañar e deitar cada noite ás súas criaturas, que todos eses homes que coñecemos, que viven o seu rol de pais sacrificados e atentos ao noso carón, tivesen tamén o seu vídeo cheo de lirismo e puidésemos visibilizar unha realidade máis extensa do que aparenta, porque a iconografía simbólica desta sociedade segue a ser inmensamente machista.

Non queremos rematar sen apuntarmos unha idea máis a este debate. A minusvaloración, mesmo desprezo, pola maternidade na nosa sociedade está na base dunha realidade cada vez máis sangrante, a do maltrato das mulleres nais por parte dos seus fillos e fillas adolescentes. Esta realidade silenciosa é ben coñecida polas persoas que traballan na asistencia social, por educadoras e reeducadoras.

Que non nos demoren as adulacións, que non nos deslumbren os pseudo-recoñecementos, mais non deixemos de aprezar as creacións que dignifican a vivencia da maternidade e celebran os vínculos entre as mulleres.

Grazas, Guadi, polas Lúas de outubro e agosto e grazas tamén por esta (probabelmente involuntaria) polémica que nos brinda a ocasión para discutir e repensarnos.

Isabel González Avión

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s